الناطقة الانسانية . و نيز در همان صفحه همان جلد از همين رساله فارابى نقل كرده است : فاذا حصلت معقولات بالفعل صارت حينئذ احد موجودات العالم اذ عدّت من حيث هى معقولات فى جملة الموجودات . چون شأن همهء موجودات اين است كه معلوم نفس انسانى گردند ، و شأن نفس نيز اين است كه تواند از مرحله عقل هيولانى به مرتبت عقل مستفاد و عقل بسيط رسد بلكه بر آنها نيز محيط شود چنان كه گفته‌ايم مورد تصديق هركس و حكم فطرى و جبلّى اوست لذا از ظلمت جهل به جهان نور علم انتقال مىيابد و به دانستن هر حقيقت علمى كلى بابى از عالم غيب به رويش گشوده مىشود چه اينكه علم وجودى نورى و محيط و مبسوط و بسيط است . و همچنين درجه درجه كه بر نردبان معرفت ارتقاء مىيابد سعهء وجودى او و گسترش نور ذات او و اقتدار و استيلاى وى بيشتر مىشود و آمادگى براى انتقالات بيشتر و قويتر و شديدتر ، و سير علمى بهتر پيدا مىكند تا كم‌كم مفاتيح حقائق را در دست مىگيرد . و چون استعدادش تام باشد و واجب تعالى هم كه فياض على الاطلاق است به مرحلهء عقل مستفاد مىرسد و بعبارت ديگر عقل بسيط مىشود كه عقل بسيط علم بسيط است اعنى وجودى است كه از سعهء نوريّت و جامعيتش حايز همه انوار معارف حقه است و جميع اسماى حسناى الهى را به استثناى اسماء مستأثره واجد است پس چنين كسى خزانه علوم و مظهر تام و كامل عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها مىشود و به مقام شامخ ولايت تكوينيه مىرسد و خليفة الله مىگردد و در قوت عقل نظرى و عقل عملى به غايت قصوى نائل مىشود و بتعبير عرشى شيخ اجل ابن سينا قدس الله المتعالى سرّه العزيز در آخر الهيات كتاب شفاء : كاد ان يصير ربّا انسانيا و كاد أن تحلّ عبادته بعد الله تعالى و هو سلطان العالم الأرضى و خليفة الله فيه . اينچنين كس است كه مىگويد من نقطهء تحت باء بسم الله هستم زيرا كه اين نقطه نسخه اصل قرآن است و تفصيل آن را از تفسير مفاتيح الغيب صدر اعاظم فلاسفه الهى طلب بايد كرد و اين فاتحه را در الهيات اسفار نيز آورده است ( ج 3